Recensie: ‘Cultuur is geen stroomschema’
Anton Vliegenthart was tot 2020 zakelijk directeur van de Doelen in Rotterdam. Sinds mei 2023 besteedt hij het grootste deel van zijn tijd aan het schrijven van sonnetten, ultrakorte verhalen en het runnen van het huishouden, met een partner die als bestuurder in het culturele domein werkt en nog twee thuiswonende kinderen. Vliegenthart schreef een recensie van Afstemming is alles, het nieuwe boek van Cor Wijn. Hij zegt over deze uitgave: ‘Het boek bezwijkt niet voor bestuurlijke simplificatie. Het is geen lofzang op samenwerking, maar een pleidooi voor volwassen samenhang. Nu iedereen roept dat cultuur verbindend is, herinnert Cor Wijn ons eraan dat verbinden arbeid is. Precisie. Onderhoud. Tegenspraak. En vooral: afstemming.’
“Er zijn boeken die een sector beschrijven. Er zijn ook boeken die tonen hoe een sector zichzelf beter kan leren begrijpen. ‘Afstemming is alles’ van Cor Wijn behoort tot die tweede categorie. Het vertrekpunt is herkenbaar en ongemakkelijk. De culturele sector leeft van verbeelding, maar functioneert in een versnipperd krachtenveld van overheden, fondsen, disciplines, instellingen, vastgoed en financiële afhankelijkheden. Kennis verdampt snel: mensen wisselen van baan, dossiers raken verspreid, digitaal geheugen is nog geen collectief geheugen. Iedereen heeft informatie, maar niet vanzelf overzicht. Iedereen spreekt over samenwerking, maar niet dezelfde taal.
Wijn ordent die complexiteit. Eerst de afstemming tussen Rijk, provincie en gemeente. Daarna de lokale praktijk, waar cultuurbeleid raakt aan vastgoed, wijkontwikkeling en creatieve ecosystemen. Ten slotte het cultureel ondernemerschap: kwetsbare organisaties, clustering, toezicht, weerbaarheid, vangnetten. De vraag blijft: hoe breng je richting, samenhang en uitvoeringskracht aan zonder de veelvormigheid van cultuur kapot te organiseren? Daarin is het boek sterk. Het bezwijkt niet voor bestuurlijke simplificatie. Cultuur is geen stroomschema. Een bibliotheek is geen theater, een museum geen muziekschool, een broedplaats geen beleidsbijlage. Toch moeten al die werelden zich verhouden. Niet omdat samenwerking altijd mooi is, maar omdat versnippering duurder en inhoudelijk zwakker is.
Drie hoofdstukken bleven in het bijzonder bij mij hangen: Toezicht, kwetsbaarheid en cultuurclusters. Toezicht is geen beleefd meekijken. Waar bestuurders onder druk opereren, is nabijheid zonder verkleving essentieel. De toezichthouder beoordeelt niet achteraf, maar stelt de juiste vragen: wat gebeurt hier werkelijk, wat zien wij niet, hoe ondersteunen wij? Wijn toont hoe kwetsbaar veel organisaties achter hun gevels zijn. We zien zalen, programma’s en publiek, en denken: stevige instelling. Achter de schermen staat vaak een dunne backoffice van snippers fte. De directeur is vaak strateeg, fondsenwerver, personeelsfunctionaris en controller tegelijk. Shared service klinkt aantrekkelijk, totdat blijkt dat er weinig te delen valt behalve werkdruk. Ook cultuurclusters worden nuchter ontleed. Een gebouw is nog geen samenwerking. Bakstenen hebben geen chemie. Een gedeelde voordeur is geen gedeelde visie. Clustering werkt vanuit publieke betekenis, niet vanuit vastgoedlogica of bestuurlijke bezuinigingspoëzie.
De waarde van het boek ligt in overzicht en praktijkgevoel. Geen lofzang op samenwerking, maar een pleidooi voor volwassen samenhang. Cultuurbeleid wordt pas geloofwaardig wanneer inhoud, organisatie, toezicht en geld de publieke waarde versterken. Nu iedereen roept dat cultuur verbindend is, herinnert Cor Wijn ons eraan dat verbinden arbeid is. Precisie. Onderhoud. Tegenspraak. En vooral: afstemming.”
